Gốc > Mô hình dạy học mới > Mô hình VNEN >

Một vài biện góp phần nâng cao hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử lớp 5 theo Mô hình trường học mới ở trường Tiểu học.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc nhở, dặn dò các thế hệ: “Dân ta phải biết sử ta. Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”. Tuy nhiên, đáng tiếc là việc dạy Lịch sử trong nhà trường Tiểu học hiện nay chưa đạt hiệu quả như mong muốn, tình trạng học sinh không thích học môn Lịch sử ở trường phổ thông nói chung và ở trường Tiểu học nói riêng là khá phổ biến, một bộ phận không nhỏ HS chưa nắm vững được hoặc còn mơ hồ về những kiến thức cơ bản của lịch sử dân tộc, kéo theo đó là những chuẩn mực đạo đức truyền thống của dân tộc đang dần bị giảm sút.VËy lµm thÕ nµo để môn Lịch sử đến với học sinh thật tươi mới, sinh động, nhẹ nhàng và mang tính bền vững? Tìm câu trả lời cho vấn đề này, sau đây tôi xin được cùng sẻ chia với các thầy cô giáo và bạn bè đồng nghiệp một vài kinh nghiệm nhỏ góp phần nâng cao chất lượng dạy học phân môn Lịch sử lớp 5 theo Mô hình trường học mới ở trường Tiểu học.

I. Thực trạng của việc dạy học Lịch sử ở tiểu học hiện nay

1. Qua dù giê thăm lớp, trao ®æi víi b¹n bÌ ®ång nghiÖp chúng t«i nhËn thÊy một giờ học Lịch sử thường được giáo viên tổ chức để học sinh thực hiện các hoạt động như làm việc cá nhân, làm việc theo nhóm hay làm việc cả lớp được thực hiện theo một quy trình sau:

- Học sinh đọc Tài liệu HDH theo chỉ dẫn của Lô gô (cá nhân; cặp đôi; nhóm)  (giáo viên thường ít kể chuyện, miêu tả, tường thuật…cho học sinh nghe vì không biết kể, biết tả…sao cho hay, cho hấp dẫn).

- Học sinh thảo luận trả lời các câu hỏi trong Tài liệu Hướng dẫn học (GV chưa khai thác được các kiến thức đã có của học sinh hay các sự kiện liên quan; không có hệ thống câu hỏi gợi mở phù hợp để HS phân tích, tổng hợp và tìm hiểu bài

- Học sinh đọc kết luận trong Tài liệu Hướng dẫn học và ghi vào vở (ngoài SGK (Tài liệu Hướng dẫn học) ra, giáo viên thường không có nội dung bổ trợ nào khác, không nêu nhận xét, ý nghĩa bài học…một cách sâu sắc.

 Các giờ học Lịch sử như vậy thường rời rạc, nội dung kiến thức không được xâu chuỗi, gắn kết, tính lôgic và thuyết phục chưa cao, gây ra tình trạng học sinh lúng túng khi trả lời câu hỏi xây dựng bài, không hiểu sâu sắc về nội dung bài, thế là dẫn đến chán học Lịch sử. (Nguyên nhân của thực trạng trên là do vốn kinh nghiệm và hiểu biết về lịch sử của phần lớn giáo viên Tiểu học còn hạn chế, vì họ không chuyên sâu về lĩnh vực này).  

2. Trên thực tế, trong dạy học phân môn Lịch sử, việc tổ chức cho học sinh tiếp cận các nguồn sử liệu (đặc biệt là kênh hình) trong Tài liệu HDH và các thiết bị bổ trợ dạy học khác, nhiều GV còn rất lúng túng và khó khăn khi hướng dẫn học sinh khai thác, tìm hiểu nên chất lượng các bài học Lịch sử có những hạn chế nhất định. (Nguyên nhân chủ yếu là do phần kiến thức được trình bày ở Tài liệu HDH quá ngắn gọn mà tài liệu tham khảo phục vụ dạy học từng bài Lịch sử cụ thể thì không có, nhiều giáo viên dạy Lịch sử chưa có đủ những thông tin cần thiết từ các nguồn sử liệu đặc biệt về kênh hình để hiểu được nội dung, ý nghĩa của nó trong quá trình hướng dẫn học sinh  nhận thức lịch sử)

II. Một vài biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử lớp 5 theo Mô hình trường học mới ở trường Tiểu học.

 1. Bồi dưỡng kiến thức hiểu biết về lịch sử - tự làm giàu vốn sử học trong mỗi giáo viên.

Giáo viên dạy môn Lịch sử cấp phổ thông không phải là người chỉ nắm chắc SGK (Tài liệu HDH) để truyền thụ lại cho học sinh mà phải có tầm hiểu biết sâu rộng hơn thế về kiến thức cũng như phương pháp luận sử học để có thể cập nhật tri thức của mình, gắn nội dung SGK- Tài liệu HDH với thời sự của sử học và cuộc sống sôi động của đất nước và thế giới, từ đó áp dụng phương pháp dạy học tích cực, tạo ra một phong cách giảng dạy sinh động, hấp dẫn đối với học sinh, thấm nhuần phương châm "biết mười dạy một".

Chính vì vậy, để dạy học môn Lịch sử ở trường Tiểu học có chất lượng, người giáo viên phải tích cực tự bồi dưỡng, thường xuyên học tập nghiên cứu và ghi chép lại những sự kiện, câu chuyện, hình ảnh, sự vật, sự việc, nhân chứng lịch sử có liên quan đến các bài dạy học lịch sử. Trong thời đại hiện nay,“đại gia đình” nguồn sử liệu rất phong phú như: kênh chữ, kênh hình(Tài liệu Hướng dẫn học, SGV theo chương trình hiện hành, tài liệu lịch sử), tài liệu di tích, hiện vật, truyền miệng - dân gian,...đặc biệt Internet là tài liệu trẻ nhất và rất dễ tìm hiểu.

       Tại sao để dạy các kiến thức cơ bản, sơ giản như vậy ở Tiểu học mà người dạy lại cần một vốn hiểu biết về lịch sử và xã hội rộng lớn như vậy? Để lí giải được điều này một lần nữa chúng ta lại trở về tìm hiểumục tiêu của môn học đó là: chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản, ban đầu của lịch sử dân tộc nên chương trình chỉ có thể lựa chọn những sự kiện, những nhân vật lịch sử tiêu biểu của mỗi giai đoạn lịch sử mà không thể dạy cho các em một hệ thống kiến thức chặt chẽ như các cấp học trên. Cũng chính vì không có hệ thống chặt chẽ nên những “nhịp dẫn” của “cây cầu lịch sử” bị “gián đoạn” làm cho người giáo viên gặp khó khăn trong việc “dẫn” các em đi từ thời đại này tới thời đại kia, từ sự kiện này tới sự kiện khác.  Vì vậy người giáo viên phải có khả năng khái quát vấn đề rất cao, vừa dẫn được cái xa, vừa nêu được cái gần với những yếu tố “ đắc địa”, phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh để không mất nhiều thời gian mà vẫn giúp các em nhanh chóng hiểu được vấn đề. Muốn vậy người giáo viên phải thông hiểu lịch sử và có kho tàng ngôn ngữ giàu có với khả năng diễn đạt ngắn gọn, trong sáng và dễ hiểu, phù hợp với nhận thức của học sinh tiểu học.

     2. Tổ chức cho học sinh tiếp cận tốt các nguồn sử liệu qua các phương tiện trực quan nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học.

        Lịch sử là môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì diễn ra trong quá khứ. Chính vì thế, nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục, tái hiện lại bức tranh quá khứ, để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào thực tế cuộc sống hiện tại và tương lai. Trong việc khôi phục, tái hiện lại bức tranh quá khứ một cách sinh động, thì phương tiện trực quan là yếu tố cần thiết giúp HS hiểu biết về quá khứ một cách sinh động nhất.

2. Tổ chức cho học sinh tiếp cận tốt các nguồn sử liệu qua các phương tiện trực quan nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử.

      Nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông nói chung, ở trường Tiểu học nói riêng là tái tạo lịch sử. Vậy tái tạo lịch sử bằng những phương thức nào ?

      Trước hết, phải kể đến lời nói sinh động, giàu hình ảnh của giáo viên, tức là giáo viên dùng phương pháp tường thuật miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử. Có thể nói chỉ có thể miêu tả, tường thuật, kể chuyện mới tái hiện được những biến cố lịch sử quan trọng đem đến cho học sinh những hứng thú mạnh mẽ. Do SGK (Tài liệu HDH) viết rất cô đọng, trừu tượng…nên GV phải sử dụng tư liệu, kết hợp với đồ dùng trực quan (tranh ảnh, bản đồ, lược đồ…) để miêu tả, tường thuật, kể chuyện. Các phương tiện trực quan sẽ tạo ra các hình ảnh lịch sử cụ thể, sinh động, chính xác hơn, giúp học sinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu tượng lịch sử.

2.1. Sử dụngkªnh h×nh trong Tài liệu Hướng dẫn học có hiệu quả trong việc tái tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh.

2.1.1. Khai thác, sử dụng hình vẽ, tranh, ảnh trong tài liệu Hướng dẫn học phân môn  Lịch sử.

Trong Tài liệu Hướng dẫn học Lịch sử lớp 5 kênh hình được xuất hiện ở  tất cả các bài Lịch sử, chiếm tỉ lệ khá lớn. Các kênh hình đó bao gồm một hệ thống các tranh ảnh, biểu đồ, lược đồ…khá phong phú, chọn lọc và mang tính cập nhật. Bởi vậy, để sử dụng kênh hình có hiệu quả trong dạy học phân môn Lịch sử giáo viên cần thực hiện  đảm bảo các yêu cầu sau:

 a. Nắm chắc nội dung kênh hình chứa đựng nội dung bài học:

 Để khai thác tốt kênh hình trong Tài liệu Hướng dẫn học, giáo viên cần phải nắm chắc nội dung kênh hình, xác định rõ kiến thức cơ bản của bài học và phải chuẩn bị một số câu hỏi phù hợp với trình độ học sinh để gợi ý các em khai thác kiến thức từ kênh hình và phù hợp với mục tiêu bài học.

 b. Hướng dẫn học sinh cách khai thác, sử dụng kênh hình có hiệu quả:

Khi hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng, giáo viên cần giúp học sinh không chỉ biết miêu tả bề ngoài của tranh, ảnh, hình vẽ mà quan trọng hơn là phải biết khai thác nội dung lịch sử chứa đựng bên trong hình vẽ, tranh, ảnh. Tùy từng kênh hình, từng nội dung, mục tiêu của bài học để có những cách hướng dẫn khai thác khác nhau. Thường thì GVcó thể thực hiện theo hình thức yêu cầu HS quan sát vào tranh, ảnh, hình vẽ để tìm hiểu nội dung bài học qua việc trả lời câu hỏi gợi ý theo tài liệu Hướng dẫn học và của giáo viên, cụ thể:

Buớc 1:  Giáo viên giới thiệu tên tranh, ảnh, hình vẽ.

Bước 2:Cá nhân mỗi học sinh quan sát tranh ảnh và trả lời các câu hỏi gợi ý tìm hiểu bài trong tài liệu Hướng dẫn học để  tìm hiểu nội dung tranh, ảnh.

Bước 3:HS trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh, ảnh sau khi đã quan sát, kết hợp trả lời các câu hỏi gợi ý và tìm hiểu nội dung bài học (trình bày theo cặp đôi; trong nhóm và trước lớp).

Bước 4:GV nhận xét, bổ sung ý kiến trả lời của HS trước lớp, hoàn thiện nội dung khai thác tranh ảnh cho học sinh.

2.1.2.Khai thác, sử dụng lược đồ trong dạy học Lịch sử

 Lược đồ trong Tài liệu Hướng dẫn học là phương tiện trực quan rất quan trọng trong dạy học Lịch sử. Hiểu lược đồ không chỉ là biết các chú dẫn, các kí hiệu mà cần thấy sau các điều quy ước ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động. Lược đồ giúp học sinh có lựa chọn đúng đắn về không gian, hoàn cảnh địa lí xảy ra sự kiện, ghi nhớ địa danh gắn liền với những đặc điểm điều kiện tự nhiên, cụ thể hoá sự kiện lịch sử. Vì vậy khi giảng bài, giáo viên có thể không trình bày tất cả nội dung trong Tài liệu mà nên hướng dẫn học sinh nhận biết các sự kiện qua việc quan sát lược đồ. Giáo viên có thể đặt ra câu hỏi cho học sinh thảo luận trong nhóm- những câu hỏi mà chỉ có thể đọc được lược đồ mới trả lời được.

2.1.3.Hình ảnh chân dung nhân vật lịch sử:

Cái khác ở Tiểu học là dạy nhân vật lịch sử thông qua và gắn liền với sự kiện lịch sử chứ không thuần tuý kể về nhân vật lịch sử. Vì vậy việc khai thác ảnh chân dung của nhân vật, giáo viên cần hướng cho học sinh cách quan sát để tạo nên các biểu tượng về nhân vật phục vụ bài dạy đảm bảo nguyên tắc: làm nổi bật tư chất, nhân cách nhân vật nhưng không quá sa đà, không tách rời nhân vật lịch sử ra khỏi mối quan hệ với thời đại của nhân vật và sự kiện lịch sử mà nhân vật có vai trò quyết định. Sử dụng chân dung phải nhằm mục đích giáo dưỡng, giáo dục.

2.2. Sử dụng tài liệu Địa lí trong dạy học Lịch sử

Môn Địa lí cũng liên quan rất nhiều đến môn Lịch sử. Một cuộc họp, hội nghị, một trận đánh… đều diễn ra ở một địa điểm nhất định. Để học sinh hiểu bài học hơn thì việc dạy học Lịch sử kết hợp với việc sử dụng bản đồ là cực kì cần thiết. Bởi vì, bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối liên hệ các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái Đất một cách cụ thể mà không một phương tiện nào khác có thể làm được. Bản đồ được coi là phương tiện trực quan, một cuốn SGK thứ hai. Để sử dụng bản đồ có hiệu quả, người giáo viên phải có kiến thức cơ bản về bản đồ. Sử dụng bản đồ tốt sẽ giúp học sinh chăm chú hơn, hình dung ra các địa điểm, trận đánh, chiến dịch trên bản đồ, cụ thể hoá sự kiện lịch sử…từ đó, học sinh ghi nhớ được lâu hơn, bền vững hơn.

  2.3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Lịch sử

Việc ứng dụng CNTT trong dạy học không khó đối với giáo viên, vì hiện nay có nhiều trang web khổng lồ cung cấp cho ta những tư liệu, tranh ảnh, lược đồ, video, chỉ cần download về để sử dụng. Tuy nhiên, khi sử dụng các phương tiện trực quan hỗ trợ để tổ chức hoạt động dạy học giáo viên cần lưu ý :

- Nêu vấn đề trước khi cho học sinh xem phim hoặc sơ đồ, trang ảnh,…trên cơ sở đó giúp HS khai thác và rút ra kết luận. Nếu làm ngược lại thì những tư liệu mà chúng ta đưa ra chỉ mang tính chất minh họa, không đem lại hiệu quả cho bài học.

- Khi sử dụng lược đồ diễn biến chiến dịch, lời nói của giáo viên phải đi liền với các hiệu ứng và tiếng động (nếu có) để cho các kênh này luôn có sự kết hợp nhuần nhuyễn với nhau tạo nên hiệu quả cần thiết cho bài dạy.

Để thực hiện có hiệu quả hơn nữa việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn Lịch sử nói chung, Lịch sử lớp 5 nói riêng chúng ta cần phải nhận thức đúng: dù các phương tiện, các thiết bị CNTT có tối tân đến đâu cũng không thể thay thế được vai trò của người thầy. Chính vì thế, khi sử dụng các phương tiện này để giảng dạy Lịch sử chúng ta không quá lạm dụng nó mà quên đi việc truyền cho các em niềm tin, lòng say mê học tập, tình cảm; hình thành nhân cách, vốn sống, kĩ năng sống, khả năng thực hành,…nhất là đối với học sinh  tiểu học.

3. Sử dụng linh hoạt các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp với từng dạng bài học Lịch sử

3.1. Dạng bài cung cấp kiến thức mới

 3.1.1 .Bài học có nội dung về tình hình kính tế- chính trị, văn hóa – xã hội.

     Dạng bài này có nhiều ở phần Lịch sử lớp 5, nhằm cung cấp cho HS những hiểu biết về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội nước ta sau mội thời kì, giai đoạn nhất định. Để dạy tốt dạng bài này, GV nên sắp xếp từng mảng kiến thức thành những vấn đề rồi tổ chức cho HS tự tìm hiểu, tự phát hiện vấn đề thông qua phương pháp vấn đáp – tìm tòi, thảo luận nhóm. Với dạng bài này cần áp dụng tối đa phương pháp sử dụng đồ dùng dạy học để làm cho bài giảng thêm phong phú, sinh động.

3.1.2. Dạy học các bài có nội dung về các nhân vật Lịch sử

Trong chương trình Lịch sử lớp 5 không giới thiệu tiểu sử của các nhân vật Lịch sử, mà thông qua những sự kiện cơ bản trong sự nghiệp của các nhân vật để làm sáng tỏ lịch sử dân tộc, giáo viên phải biết khai thác tốt các sự kiện để làm nổi bật những hoạt động và công lao to lớn của nhân vật. Thông thường, đối với các dạng bài này, phương pháp thường được sử dụng là kể chuyện, miêu tả, tường thuật kết hợp với đàm thoại để khắc sâu hình ảnh nhân vật trong tâm trí học sinh.

 3.1.3. Dạy học các bài có nội dung đề cập tới các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến thắng, chiến dịch, phản công, tiến công...

Dạng bài này chiếm tỷ lệ khá nhiều trong Tài liệu Hướng dẫn học Lịch sử lớp 5. Hầu hết các bài đều có lược đồ, bản đồ, GV cần phải hướng dẫn HS xác định và mô tả được vị trí, khu vực, địa bàn nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch cũng như trình bày được những nét cơ bản diễn biến trên lược đồ. Phương pháp thường sử dụng khi giảng dạy loại bài này là kể chuyện, miêu tả, tường thuật kết hợp với đồ dùng trực quan để tái hiện cuộc khởi nghĩa/ kháng chiến/ chiến dịch hay cuộc tiến công…

 3.2. Loại bài ôn tập tổng kết:

 Bài ôn tập, tổng kết là loại bài học nhằm hệ thống hoá và củng cố lại kiến thức đã học cho HS sau mỗi một thời kì (giai đoạn Lịch sử) giúp các em nắm vững kiến thức, nhận thức lịch sử một cách sâu sắc, toàn diện hơn.

Để dạy tốt các bài này, mở đầu bài học, giáo viên nêu nhiệm vụ cần phải giải quyết của bài rồi tiến hành tổ chức cho học sinh làm việc dưới sự hướng dẫn của GV. Thông thường, đối với dạng bài ôn tập, tổng kết, giáo viên vận dụng tổng hợp nhiều phương pháp (phân tích, tổng hợp, khái quát hoá) kết hợp với vấn đáp - tìm tòi, tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm; tùy từng phần nội dung cụ thể trong bài mà giáo viên lựa chọn phương pháp cho phù hợp.

Tóm lại, mỗi loại bài có những cách dạy riêng, GV phải biết lựa chọn cho phù hợp với nội dung của bài và phải biết kết hợp với nhiều phương pháp, hình thức dạy học khác nhau trong một giờ dạy. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các phương pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh là một trong những yếu tố đưa đến hiệu quả cao của bài học. Đặc biệt giáo viên cần tạo được ấn tượng sâu sắc cho học sinh trong giờ học lịch sử, giúp các em được sống trong không khí của sự kiện lịch sử, hiểu sâu sắc về ý nghĩa thời đại và sức mạnh lan toả cả về hình tượng nội dung, ý nghĩa và chân lý vốn có của nó.

Trên đây là kinh nghiệm nhỏ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử lớp 5, áp dụng các biện pháp này ở đơn vị chúng tôi đã đem lại những kết quả học tập đáng kể cho học sinh, giúp các em hứng thú, tự tin và yêu thích môn học hơn. Trong khuôn khổ có hạn, với khả năng và kinh nghiệm của bản thân còn ít nên chắc chắn sẽ còn nhiều thiếu sót, rất mong sự góp ý, chia sẻ của quý thầy cô và bạn bè đồng nghiệp.

                           

                                              Người viết: Trần Thị Kiều Liên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Sơn Tây- Hương Sơn – Hà Tĩnh.


Nhắn tin cho tác giả
Nguyễn Anh Sơn @ 19:52 01/02/2017
Số lượt xem: 757
Số lượt thích: 0 người
 
Gửi ý kiến