Bác Hồ từng nói: “Về cách học, phải lấy tự học làm cốt”

     Nghị quyết 29/TW của Đảng đã chỉ rõ: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Về các giải pháp thực hiện Nghị quyết nêu rõ: “Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động XH, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học …”(1)

      Điều 28 Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục.” (2)

      Văn bản số: 4612/BGDĐT-GDTrH ngày 03/10/2017 của Bộ GDĐT về việc hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh từ năm học 2017-2018 về phương pháp, hình thức dạy học cũng đã chỉ rõ: “Chú trọng rèn luyện cho học sinh phương pháp tự học, tự nghiên cứu sách giáo khoa để tiếp nhận và vận dụng kiến thức mới thông qua giải quyết nhiệm vụ học tập đặt ra trong bài học”. (3)

      Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ GDĐT Ban hành Chương trình GDPT (có hiệu lực từ 15/02/2019) nêu rõ: “Những năng lực chung được hình thành, phát triển thông qua các môn học và hoạt động giáo dục: năng lực tự chủ và tự học…” (4)  

      Việc phát triển năng lực tự học được các văn bản của Đảng, Quốc hội và của ngành chỉ rõ; là yêu cầu mà CBQL và đặc biệt là giáo viên trực tiếp đứng lớp cần thực hiện. Vậy hướng dẫn cho học sinh tự học như thế nào để có hiệu quả ? đó là một câu hỏi cần lời giải khi thực hiện nhiệm vụ của thầy, cô giáo.

     Bản chất của tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực cá nhân như quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp… và có cả cơ bắp cùng các phẩm chất, động cơ, nhân sinh quan, thế giới quan; cùng lòng kiên trì, nhẫn nại, không ngại khó … để chiếm một lĩnh vực khoa học, lĩnh vực nào đó thành của riêng mình.

     Theo các nhà khoa học giáo dục: Tự học là một xu thế tất yếu, bởi vì quá trình giáo dục thực chất là quá trình biến người học từ khách thể giáo dục thành chủ thể giáo dục (tự giáo dục). Tự học giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh  và chất lượng giáo dục của nhà trường, là biểu hiện cụ thể của việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường phổ thông.

     Tự học ở học sinh tiểu học khác nhiều hơn với các cấp học lên cao hơn. Do đặc điểm tâm lý lứa tuổi mà ở học sinh tiểu học tự học tập trung nhiều ở tự học có hướng dẫn của giáo viên và người lớn khác.

     Qua tham khảo tài liệu thực và tế dạy học tại cơ sở, xin được chia sẻ một vài một số ý kiến.

     Theo cách hiểu tổng quát: Tự học có hướng dẫn trong trường tiểu học là quá trình học sinh tự học và giáo viên luôn chú ý theo dõi để hướng dẫn học sinh khi cần thiết hoặc gợi ý để bạn học giúp đỡ lẫn nhau ví dụ như hướng dẫn, tư vấn khi học sinh gặp khó khăn, khi học sinh đưa ra thắc mắc, động viên nỗ lực học tập. Học sinh nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ học tập với việc tự nghiên cứu sách giáo khoa, tài liệu và hướng dẫn của giáo viên, của bạn….

Giáo viên cần hình thành và rèn luyện cho học sinh thói quen tự học, luôn đưa ra các thắc mắc về bài học và vấn đề khác trong xã hội, tự nhiên.                                                        Tìm cách để giải quyết các thắc mắc thông qua việc tự tìm hiểu các kiến thức đã có, qua tài liệu, sách báo, tạp chí, phương tiện thông tin, mạng internet, qua cô giáo, người lớn, bạn bè. Để phát triển khả năng tự học cho học sinh tiểu học giáo viên cần hình thành và rèn luyện cho học sinh một số kỹ năng, thói quen trong học tập.

- Tạo đam mê, hứng thú, yêu thích môn học: Có hứng thú học tập, tự học sẽ giúp học sinh khắc phục được những áp lực, sự mệt mỏi, đối phó trong quá trình học tập. Cũng có thể khi mới bắt tay vào tự học, người học chưa có hứng thú, hoặc ít hứng thú, nhưng chính trong quá trình tự học, với những khám phá mới, cách tiếp cận mới, người học từ chỗ ít hứng thú đến nhiều hứng thú, từ chỗ việc học chỉ là một loại hoạt động bình thường (là nghĩa vụ) dần dần trở thành một sự đam mê, tự giác, có sự thôi thúc từ bên trong như một nhu cầu tự thân của người học. Giáo viên nên kết hợp nhiều hình thức như giới thiệu về môn học, tạo sức hấp dẫn về môn học trên cơ sở các lợi ích các em sẽ đạt được…. Từ việc tạo cho các em cách quan sát, hình thành thói quen đặt câu hỏi trước sự việc quan sát được, hoặc nhiệm vụ được giao trong học tập và hoạt động khác. Gây hứng thú từ cách đặt vấn đề của giáo viên, gây được ứng thú và cũng một mặt là giao nhiệm vụ cho các em, có những vấn đề các em chưa biết chưa thích thú nhưng khi thấy giáo viên đặt vấn đề cuốn hút làm cho các em tự có nhu cầu tìm hiểu để khám phá nó. Ví dụ: khi dạy học về cách tính tổng về các số tự nhiên giáo viên có thể kể câu chuyện lúc còn học tiểu học nhà toán học Gauss (1777 - 1855) chỉ cần vài giây để tính được tổng các số từ 1 đến 100… để kích thích các em tự khám phá về nhà toán học. Đam mê, hứng thú cũng ít khi tự nhiên mà có, mà nó cũng được hình thành trong cuộc sống và đam mê, yêu thích môn học là phải hình thành và phát triển chủ yếu từ giáo viên, cũng như tham gia, khích lệ của bạn bè.

Giảm tối thiểu áp lực học tập đặc biệt là đối với lứa tuổi học sinh tiểu học chúng ta. Không chịu áp lực, được thoải mái, vui vẻ, có nhu cầu cao trong tìm tòi, khám phá thì khi đó hứng thú học tập mới phát triển tốt được. Việc giảm áp lực học tập đối với học sinh không chỉ là trách nhiệm của giáo chủ nhiệm, giáo viên bộ môn mà phải từ gia đình học sinh.  Giáo viên và cha mẹ học sinh cần có kế hoạch tạo cho các em có thật nhiều cơ hội được học tập, trải nghiệm một cách tự nhiên, thoải mái, không bị gò bó với nhiều hình thức phong phú, biện pháp học tập đa dạng để phát huy tính tích cực nhận thức trong học tập của các em.

- Hướng dẫn, hỗ trợ học sinh trong quá trình tự học: đảm bảo cho học sinh khi cần trợ giúp là được trợ giúp kịp thời. Khi tự học tại lớp (làm bài tập, luyện tập), tham gia các hoạt động đảm bảo không để học sinh bế tắc quá lâu mà không được trợ giúp, hỗ trợ.

Giáo viên chú ý quan sát kỹ tiến trình tự học của học sinh khi được giao và thực hiện nhiệm vụ học tập. Nắm bắt năng lực, sở thích của học sinh đối với môn học. Việc phát hiện ra năng lực, sở thích của học sinh là một thành công lớn trong việc bồi dưỡng tự học cho học sinh. Khi nắm bắt được năng lực, sở thích giáo viên có thể giao cho các em một số nhiệm vụ phù hợp với năng lực, sở thích có thể “vượt chuẩn” để các em tự tìm tòi, tự thực hiện. Ví dụ: Học sinh A có năng lực về toán thì trong tổ chức luyện tập được giao các bài khó hơn, hoặc tìm lời giải khác cho bài đó, được giao thêm bài tập khó làm ngoài giờ lên lớp; học sinh có năng lực về đọc diễn cảm, diễn thuyết được phụ trách dẫn chương trình cho hoạt động chung của lớp khi đó các em tự nghiên cứu, xin tư vấn về những nội dung này…

- Động viên mức độ đạt được và khuyến khích kịp thời những tiến bộ nhỏ nhất của học sinh trong quá trình học tập. Một số giáo viên có thói quen chỉ khen, yêu cầu cả lớp cùng khen những học sinh khá, giỏi khi làm được việc nào đó mà ít chú ý động viên, khen trước tập thể những tiến bộ nhỏ của những học sinh còn yếu. Đối với học sinh tiếp thu chậm thì tiến bộ rất nhỏ của các em tuy so với bạn khá thì nhỏ nhưng với em đó là rất lớn và lời động viên, khen của cô và cố vũ của các bạn là động lực rất lớn cho tiến bộ tiếp sau này.

Quá trình dạy học giáo viên cần chú ý sử dụng một số kỹ năng để hình thành thói quen tự học của học sinh được tốt hơn:

- Định hướng: Đối với học sinh tiểu học việc tự định hướng cho mình một kế hoạch tự học và triển khai tự học, tự kiểm tra, đánh giá kết quả tự học của mình là một vấn đề khá khó của nhiều học sinh. Do vậy, giáo viên chú ý  hướng dẫn cho học sinh một số nội dung tự học, cách tự nghiên cứu từ những nội dung đơn giản, định hướng ngắn để tạo cuốn hút đam mê cho các em, từ những nội dung mà học sinh yêu thích rồi từ dần nâng lên những nội dung yêu cầu cao hơn cho các em. Khi định hướng nên chú ý đến cách thức để tiến hành tự học. Có những định hướng có thể dài hơn, có thể nhiệm vụ cấp bách, nhưng có thể định hướng theo sở thích của từng cá nhân bên cạnh đó hình thành đam mê từ những vấn đề mà học sinh chưa hứng thú nhưng theo nhiệm vụ cần thực hiện.

- Lập kế hoạch tự học: Cần chú trọng hình thành thói quen lập kế hoạch tự học cho học sinh. Tự học, tự làm việc với tài liệu ngay trong các tiết học, hoạt động ngoài giờ lên lớp và ở nhà từ việc trả lời một số câu hỏi đơn giản nhưng các em phải tự tìm câu trả lời để tự hoàn thành một nhiệm vụ... Hướng dẫn các em lập kế hoạch để hoàn thành bài tập, đọc bài trong sách giáo khoa và giao nghiên cứu nội dung mới, các bài tập cho phát triển năng lực. Có nghĩa là từ xây dựng kế hoạch trong buổi học, trong ngày, vài ngày, cả tuần và cũng có thể lâu hơn. Hướng cho các em lựa chọn, ưu tiên cho từng công việc, việc nào làm trước, việc nào làm sau trong một khung thời gian (trong buổi, trong ngày, vài ngày tới…). Đối với các lớp tiểu học, học sinh càng nhỏ thì giáo viên phải giao việc càng cụ thể, chi tiết, ngắn hạn, giúp và tạo dần thói quen này cho các em.

- Thực hiện kế hoạch: Để có được kỹ năng thực hiện kế hoạch giáo viên hướng dẫn học sinh cách chủ động lựa chọn, tiếp nhận thông tin từ các nguồn khác nhau và linh hoạt như từ sách, bài giảng, internet, cha mẹ… Xử lý thông tin một cách chính xác trước khi lựa chọn đánh giá dựa trên các căn cứ khoa học. Vận dụng thông tin tri thức khoa học để giải quyết các vấn đề liên quan như thực hành bài tập, thảo luận, xử lí các tình huống, viết bài thu hoạch… Kỹ năng thực hiện quá trình tự học là một quá trình lâu dài rèn luyện để các em có thói quen xử lý thông tin dựa trên cách biết tìm nguồn thông tin nào là nhanh nhất, chính xác, hay nguồn thông tin nào để đối chứng phù hợp và tin cậy.

- Tự kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm: Làm việc và đánh giá lại việc làm là rất cần thiết. Khi hoàn thành một công việc (một bài toán, tập làm văn…) học sinh tự đánh giá tức là tự xem lại kết quả công việc và tự rà soát được mức độ hoàn thành trong chu trình làm việc, tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến cái gì mình chưa làm được và làm được theo yêu cầu để từ đó có hướng phát huy hoặc khắc phục. Các em sẽ tự đánh giá được năng lực học tập của bản thân. Quá trình tự kiểm tra, đánh giá, giáo viên hướng dẫn cần tạo cho các em thói quen về trả lời các câu hỏi, đưa ra các thắc mắc và cách mà các em giải quyết thắc mắc đó từ bản thân mình hoặc phối hợp trong nhóm bạn.

Để hình thành thói quen tự học cho học sinh, giáo viên đảm bảo cho học sinh đủ kiến thức, kỹ năng môn học cần thiết; động viên giúp các em kiên nhẫn trong học tập. Kiên trì không được bỏ, chán mỗi khi khó tìm thông tin mình cần, khi chưa tìm được câu trả lời, hoặc câu trả lời sai. Bên cạnh đó giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực nhận thức, sự chủ động, sáng tạo của học sinh. Giờ dạy học trên lớp phải là giờ mà hoạt động học của học sinh được giáo viên thiết kế, tổ chức, kiểm tra, đánh giá một cách khoa học, phù hợp tạo cho các em có hứng thú học tập, có nhu cầu khám phá, phản biện và biết giải quyết vấn đề.

                                                                             Tháng 01/2019

                                                                                Lê Hữu Tân

                                                             Phòng GDPT – Sở GDĐT Hà Tĩnh

Tài liệu tham khảo:

(1). BCHTW-NQ 29/TW ngày 04/11/2013;

(2). Luật Giáo dục - Số: 38/2005/QH11 ngày 14/6/2005, điều 28);

(3). Bộ GDĐT-VB- Số: 4612/BGDĐT-GDTrH ngày 03/10/2017);

(4). BGDĐT - Số: 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018);

- ier.edu.vn/content/view/644/160/;

- hanoiacademy.com.vn.